ΕΦΑ Λέσβου:+30 22540 91249 efales@culture.gr

Καθημερινότητα στην Πολιόχνη

Όψεις της καθημερινότητας στην προϊστορική Πολιόχνη  μέσα από τα κινητά ευρήματα του οικισμού

    Οι ανασκαφικές έρευνες φέρνουν στο φως αρχαιολογικά ευρήματα, που διαχωρίζονται σε κινητά και σταθερά. Τα σταθερά ή κατά χώραν σωζόμενα ευρήματα είναι τα οικοδομικά λείψανα, όπως τοίχοι και κάθε είδους κτιστή κατασκευή, ενώ στα κινητά συγκαταλέγονται τα ευρήματα εκείνα που μπορούν να μεταφερθούν εύκολα, όπως για παράδειγμα αγγεία, εργαλεία, όπλα και άλλα.

    Στην Πολιόχνη, έναν προϊστορικό οικισμό με περίπου 1500 χρόνια αδιάλειπτης κατοίκησης, οι ανασκαφές αποκάλυψαν πολυάριθμα κινητά ευρήματα από κάθε κατηγορία άφθαρτης πρώτης ύλης, όπως πηλό, λίθο, μέταλλο και οστό. Από τα ευρήματα, την πολυπληθέστερη ομάδα αποτελούν τα πήλινα αγγεία, μέσα από τα οποία οι αρχαιολόγοι αντλούν πολλές και ποικίλες πληροφορίες για την καθημερινή ζωή των ανθρώπων.

Κεραμική (Χύτρες και Πιθάρια)

    Η κεραμική της Πολιόχνης παρουσιάζει την χαρακτηριστική για την εποχή τεχνολογία: τα αγγεία είναι χειροποίητα με στιλβωμένες ή αδρές επιφάνειες, μελανόχρωμα στις πρωιμότερες φάσεις, που κατόπιν εξελίσσονται σε καστανά έως και πιο ανοιχτόχρωμα. Στα σχήματα περιλαμβάνονται οι γνωστοί αιγιακοί τύποι της εποχής, όπως φιάλες, κύπελλα, πρόχοι (εικ. 1), αλλά και χύτρες που ξεχωρίζουν λόγω της μεγάλης ποσότητάς τους. Πρόκειται για χαρακτηριστικά αγγεία της καθημερινότητας των κατοίκων του οικισμού, τριποδικά τις περισσότερες φορές, που χρησίμευαν στο μαγείρεμα, ενώ συγχρόνως αποτελούσαν πηγές θερμότητας και φωτισμού (εικ. 2). Χύτρες δεν βρέθηκαν μόνο στο εσωτερικό των σπιτιών, αλλά και στις αυλές τους, στοιχείο που οδήγησε στην υπόθεση ότι η προπαρασκευή της τροφής θα γινότανε σε ανοιχτούς αύλειους χώρους. Περισσότερο ενδιαφέρον, ωστόσο, έχει η παρουσία χυτρών σε κοινόχρηστες αυλές της Πολιόχνης, ένδειξη που πιθανώς δηλώνει την από κοινού προετοιμασία φαγητού, μια συλλογική διαδικασία, η οποία θα δημιουργούσε δεσμούς ανάμεσα στα μέλη όμορων νοικοκυριών (εικ. 3).

         Οι δεσμοί αυτοί θα μπορούσαν να είναι και πηγή μιας άλλης πρακτικής που διαφαίνεται να ακολουθούνταν στον οικισμό: αυτή της αναδιανομής των αγαθών, όπως υποδηλώνει μεταξύ άλλων ο εντοπισμός αποθηκευτικών χώρων, κατασκευών και πιθαριών σε κάθε νοικοκυριό της Πολιόχνης. Αποθηκευτικά πιθάρια βρέθηκαν τοποθετημένα σε σειρά, κατά μήκος των τοίχων στο εσωτερικό των σπιτιών, άλλοτε ελαφρώς βυθισμένα στο έδαφος, άλλοτε σε βάσεις (εικ. 4). Ήταν αρκετά μεγάλα σε μέγεθος, προφανώς για την αποθήκευση ικανής ποσότητας βιοτικών αγαθών, όπως θα ήταν το σιτάρι, το κριθάρι κα τα όσπρια. Η παραγωγή τους απαιτούσε δεξιοτεχνία και εξειδικευμένη εργασία και η κατασκευή τους γινόταν με τρόπο που να εξασφαλίζεται η μέγιστη δυνατή διάρκεια ζωής τους.

Λιθοτεχνία       

       Με τις καθημερινές δραστηριότητες των κατοίκων και την οικονομία του οικισμού συνδέεται και ο μεγάλος αριθμός λίθινων αντικειμένων που βρέθηκαν στην Πολιόχνη, κατά κανόνα εργαλείων και όπλων, η τεχνολογική παράδοση των οποίων δεν εγκαταλείπεται στην 3η χιλιετία, παρά τη συστηματική διάδοση της κατεργασίας των μετάλλων. Αν και από την Πολιόχνη δεν λείπουν τα λίθινα αντικείμενα από εισηγμένο πέτρωμα, τα περισσότερα είναι κατασκευασμένα από εγχώριους λίθους και εντόπιας παραγωγής. Μια τέτοια περίπτωση αποτελούν τα εργαλεία άλεσης και τριβής (εικ. 5), όπως μυλόλιθοι, γουδιά και κρουστήρες. Πρόκειται για εργαλεία που σχετίζονται με τις δουλειές του σπιτιού και την παρασκευή τροφής και δηλώνουν την πλούσια γεωργική παραγωγή αυτής της εποχής. Το γεγονός, μάλιστα, ότι πολλά από αυτά βρέθηκαν αποθηκευμένα χωρίς να έχουν χρησιμοποιηθεί, εγείρει υποθέσεις διάθεσής τους σε άλλους οικισμούς (εικ. 6). Μετά από την χρήση τους, πολλοί μυλόλιθοι εντοιχίζονταν ως οικοδομικό υλικό σε τοίχους σπιτιών,  μεταχείριση η οποία προσφέρει μια πρώιμη εκδοχή ανακύκλωσης.

        Στην Πολιόχνη βρέθηκαν και άλλα πολλά λίθινα αντικείμενα, όπως σφυριά, ρόπαλα, αξίνες και πελέκεις (εικ. 7).

Μεταλλοτεχνία 

      Πολυσήμαντη κατηγορία κινητών ευρημάτων στην Πολιόχνη αποτελούν και τα μεταλλικά αντικείμενα (εικ. 8), εργαλεία, όπλα ή κοσμήματα, η προέλευση και τα τυπολογικά παράλληλα των οποίων τεκμηριώνουν δίκτυα επαφών και ανταλλαγών του οικισμού με άλλα γνωστά κέντρα. Στη Λήμνο δεν έχουν εντοπιστεί μεταλλοφόρα κοιτάσματα και επομένως τα μεταλλικά αντικείμενα είτε εισάγονταν στον οικισμό από αλλού, είτε κατασκευάζονταν επιτόπου, εφόσον είχε ολοκληρωθεί η προμήθεια της πρώτης ύλης. Ο εντοπισμός εξοπλισμού, σχετικού με την κατεργασία μετάλλου και μάλιστα στα πρώτα στάδια ζωής του οικισμού, αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο της επιτόπιας κατεργασίας του (εικ. 9). Οι μελέτες προέλευσης της πρώτης ύλης των μεταλλικών αντικειμένων δείχνουν ότι ορισμένα προέρχονται από το Αιγαίο  και αρκετά από πηγές της Ανατολίας. Μάλιστα στην τελευταία φάση του οικισμού, που η Πολιόχνη φαίνεται να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στο εμπόριο προς το υπόλοιπο Αιγαίο, αυξάνονται οι εισαγωγές κασσιτερούχου χαλκού από τον Πόντο και την ευρύτερη περιοχή της Ανατολίας.

       Στην Πολιόχνη χρησιμοποιούνταν και ορειχάλκινα εργαλεία, η ανθεκτικότητα των οποίων θα συντελούσε στη βελτίωση των παραγωγικών δραστηριοτήτων, όπως θα ήταν οι γεωργικο-κτηνοτροφικές εργασίες και η αλιεία (εικ. 10). Το καλής ποιότητας μέταλλο του ορείχαλκου αποτελούσε βασικό κριτήριο και για την αποθησαύριση τέτοιων αντικειμένων, κυρίως εγχειριδίων και πελέκεων: η διατήρηση της κατοχής τους μέσα στον χρόνο, πέρα από τη δήλωση ισχύος, δείχνει πιθανώς την ανάγκη που μπορεί να είχε ο εκάστοτε ιδιοκτήτης τους στο να διατηρεί ζωντανή τη μνήμη των προγενέστερων κατόχων, από τους οποίους τα κληρονόμησε.

       Άλλα μεταλλικά ευρήματα που βρέθηκαν στην Πολιόχνη  είναι τα κοσμήματα και τα τέχνεργα εξάρτησης ενδυμάτων. Έχουν εντοπιστεί αρκετές χάλκινες περόνες (εικ. 11), καθώς και δύο περίαπτα από άργυρο και χαλκό (εικ. 12). Παρόμοια περίαπτα έχουν εντοπιστεί σε περιοχές από την Κεντρική Ευρώπη ως τη ΝΑ. Πελοπόννησο, στοιχείο που ενισχύει τη διαπίστωση ότι η θέση της Πολιόχνης βρισκόταν επάνω σε καίριο γεωστρατηγικό σημείο διαμετακομιστικού εμπορίου και επαφών. Εκείνο, ωστόσο, που έχει ενδιαφέρον σχετικά με αυτού του είδους τα αντικείμενα αφορά τη χρήση τους. Ορισμένοι μελετητές τα ερμηνεύουν ως απλά περίαπτα που φορούσαν οι άνθρωποι εν είδει φυλαχτού, ενώ άλλοι  ως σχηματοποιημένα ανθρώπινα ειδώλια.

     Στην ομάδα των κοσμημάτων οφείλουμε να συμπεριλάβουμε και τον περίφημο θησαυρό της Πολιόχνης (εικ. 13), ένα σύνολο χρυσών κοσμημάτων, όπως ενώτια, δαχτυλίδια, περιδέραια, σφηκωτήρες, ψέλλια και περόνες, που εντοπίστηκαν εντός του Δωματίου 643 σε στρώμα της Κίτρινης Περιόδου τη δεκαετία του 1950, κατά τη διάρκεια καθαρισμών αποψίλωσης. Η αποθησαύριση του συγκεκριμένου συνόλου κοσμημάτων πιθανώς έγινε σε συνθήκες αιφνίδιας, πιθανώς απειλής. Τα σπάνιας καλαισθησίας κοσμήματα με τη πρωτοποριακή για την εποχή επεξεργασία, η οποία συνδύαζε τη συρματερή τεχνική με την τεχνική του σφυρήλατου ελάσματος και της αλυσίδας, φέρουν έντονες ομοιότητες με τα αντίστοιχα του αποκαλούμενου «θησαυρού του Πριάμου» τα οποία βρέθηκαν στην αντίπερα όχθη του Αιγαίου, στην πόλη της Τροίας και χρονολογούνται περίπου την ίδια περίοδο. Ως προς την προέλευσή τους και τον τόπο κατασκευής των κοσμημάτων, εικασίες μόνο μπορούν να γίνουν, μιας και στη Πολιόχνη δεν τεκμαίρεται, όπως έχει αναφερθεί παραπάνω, μεταλλουργική δραστηριότητα. Πιθανώς αποτελούν εισαγωγή από κάποιο άλλο κέντρο της Ανατολίας. Η παραγωγή χρυσών κοσμημάτων, ιδιαίτερα επιτηδευμένων, πιστοποιείται από το τέλος της Νεολιθικής περιόδου, ειδικά στη περιοχή των  Βαλκανίων. Φυσικά, ο κάτοχος ενός τέτοιου συνόλου δεν θα ήταν ένα απλό μέλος της κοινότητας, αλλά μια γυναίκα, η οποία θα κατείχε εξέχουσα θέση και ισχύ.

Σφραγίδες

      Στον υλικό πολιτισμό της Πολιόχνης συγκαταλέγονται και άλλα, ιδιαίτερα αντικείμενα, όπως είναι για παράδειγμα οι σφραγίδες.  Έως σήμερα έχει αποκαλυφθεί ένας μικρός, αλλά σημαντικός αριθμός, αντιπροσωπευτικός όλων των φάσεων του οικισμού (εικ. 14). Είναι κατασκευασμένες από πηλό, χαλκό, λίθο (αλάβαστρο) και ελεφαντόδοντο και φέρουν γεωμετρικά μοτίβα στις σφραγιστικές τους επιφάνειες, όπως πλέγμα, σταυρό με συστήματα γωνιών στα τεταρτοκύκλια, ενάλληλους ρόμβους, κυματοειδή σχέδια, ομόκεντρους  στικτούς κύκλους και άλλα γραμμικά μοτίβα. Οι σφραγίδες φέρουν λαβές με οπή ανάρτησης, εξαιρουμένης της μεταλλικής (χάλκινης) σφραγίδας της Ερυθρής περιόδου που αποτελεί ένα από τα πρωιμότερα δείγματα χάλκινων σφραγισμάτων από τον χώρο του Αιγαίου (εικ. 15). Μοναδικό εύρημα συνιστά ο κυλινδρικός σφραγιδόλιθος από ελεφαντοστό, που φέρει σύνθετη εικονιστική διακόσμηση με ομάδα ζώων και ανθρώπινες μορφές ανάμεσα τους. Το συγκεκριμένο αντικείμενο, έστω και αν δεν έχει ακριβή παράλληλα, φαίνεται να έχει ανατολική επίδραση, ομοιάζοντας τεχνοτροπικά με σφραγιδοκυλίνδρους συριακού τύπου.

     Η σφραγιστική δραστηριότητα στον οικισμό υποδηλώνει σαφώς την ύπαρξη σύνθετων κοινωνικών και οικονομικών δόμων και συνδέεται τόσο με τη διακίνηση αγαθών, όσο και με την επίτευξη μακρινών επαφών. Οι διαθέσιμες ερμηνείες που προτάσσονται ως προς την κατασκευή και τη χρήση τους  είναι ποικίλες χωρίς, πολλές φορές η μία να ακυρώνει την άλλη. Τρόπος επικύρωσης συναλλαγών ή προστασίας περιεχομένου, μέσο ευρύτερης εσωτερικής διοικητικής λειτουργίας εντός της κοινότητας, τελετουργική, αποτροπαϊκή ή κειμηλιακή, είναι ορισμένες από τις ερμηνείες που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς. Παρόλες τις παραπάνω ερμηνείες, το σίγουρο είναι ότι τα σφραγιστικά μοτίβα εξυπηρετούσαν ρόλο συγκεκριμένο και αυτός ήταν απείρως συνθετότερος του απλού διακοσμητικού.

Ειδώλια

       Αντίθετα με τις σφραγίδες, η παραγωγή ειδωλίων στην προϊστορική Πολιόχνη είναι πενιχρή. Με τα έως τώρα δεδομένα γίνεται έκδηλη η σπανιότητα της ειδωλοπλαστικής στον οικισμό, σε αντίθεση με ότι συμβαίνει στις Κυκλάδες και τη Μακεδονία.

      Με ασφάλεια μπορούν να αναγνωριστούν δύο ειδώλια που εντοπίστηκαν κατά τις ανασκαφές της δεκαετίας του 1930. Το ένα αφορά σε οστέινο  σχηματοποιημένο ειδώλιο, ύψους περίπου 7 εκ., χρονολογούμενο στην Πράσινη φάση (2800/2700 – 2600/2500), και το δεύτερο αφορά σε πήλινο θραύσμα σχηματοποιημένου ειδωλίου που χρονολογείται την ίδια περίοδο. Στα παραπάνω προστίθεται και ένα ακόμη πρόσφατο εύρημα, ένα λίθινο ανθρωπόμορφο ειδώλιο που εντοπίστηκε σε δοκιμαστική τομή εκτός του νότιου τμήματος του τείχους και  με βάση τη προκαταρκτική μελέτη σχετικά με τη τεχνοτροπική του απόδοση χρονολογείται πριν το τέλος της ΠΕΧ Ι (3100/3000-2800) (εικ. 16).

     Ο ελάχιστος, πάντως, αριθμός ειδωλίων που εντοπίστηκαν στον οικισμό της Πολιόχνης, σε αντίθεση,  για παράδειγμα, με τον σύγχρονο οικισμό της Θερμής στην Λέσβο, προξενεί προβληματισμό και ευρύ πεδίο έρευνας και συζητήσεων.

      Η έως τώρα ανεύρεσή ειδωλίων  τόσο σε οικισμούς όσο και σε νεκροταφεία δείχνει ότι πρόκειται για δημιουργήματα με ευρύ κοινωνικό-ιδεολογικό περιεχόμενο και πιθανές συμβολικές προεκτάσεις. Η ισχνή τους παρουσία στον οικισμό της Πολιόχνης πιθανώς δηλώνει ότι τα ειδώλια δεν διαδραματίζουν σημαίνοντα ρόλο για τις ζωές των κατοίκων. Δεν ενέχουν ίσως τον ενεργό δυναμικό ρόλο ενός αντικειμένου, όπως μπορεί να συμβαίνει αλλού, που φέρει κάποιο συμβολικό ή ακόμα και κοινωνικό-ιδεολογικό περιεχόμενο, σε τέτοιο βαθμό, που να εξυπηρετεί ποικίλες καταστάσεις και να καλύπτει τις ανάγκες που συνοδεύουν την καθημερινή ζωή των μελών της κοινότητας. Η έρευνα, πάντως, ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα δεν έχει ολοκληρωθεί και οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις που προτάσσονται είναι ανοιχτές πάντα προς συζήτηση και αναθεώρηση.

Γιάννης Σουκάντος

Γεωργία Ταμπακοπούλου

Αρχαιολόγοι